Συναισθηματική
& Ψυχική Υγεία

Η ψυχική υγεία αποτελεί αναμφίβολα βασικό πυλώνα της καθημερινής λειτουργικότητας και της ευημερίας. Η καλή ψυχική κατάσταση μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε τις προκλήσεις και τα άγχη της ζωής, να αξιοποιούμε τις δυνατότητες μας, να μαθαίνουμε, να εργαζόμαστε και να συμβάλλουμε ενεργά στην κοινότητα. Είναι σημαντική από μόνη της (έχει αυταξία) αλλά και πρακτική σημασία, και μας βοηθά να λειτουργούμε καλύτερα (έχει δηλαδή και χρηστική αξία), αποτελώντας βασικό ανθρώπινο δικαίωμα και θεμελιώδες και αναπόσπαστο μέρος της υγείας και της ευεξίας.

Τι είναι

Η κατάθλιψη ή καταθλιπτική διαταραχή είναι μια συχνή ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από επίμονη θλίψη, χαμηλή διάθεση ή απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης για δραστηριότητες για μεγάλο χρονικό διάστημα. Μπορεί να εμφανίζεται ως επίμονη καταθλιπτική διάθεση, π.χ. λύπη, θλίψη, ευερεθιστότητα, αίσθημα κενού ή απώλεια ευχαρίστησης, και να συνοδεύεται από γνωστικά, συμπεριφορικά ή σωματικά συμπτώματα που ενδέχεται να επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητα του ατόμου.

Η κατάθλιψη διαφέρει από τις συνηθισμένες μεταβολές της διάθεσης και μπορεί να επηρεάσει όλες τις πτυχές της ζωής όπως τις σχέσεις με την οικογένεια, τους φίλους και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον και να οδηγήσει σε δυσκολίες στο σχολείο, την εργασία και την κοινωνική λειτουργικότητα.  Δεν κάνει διακρίσεις και μπορεί να εμφανιστεί σε οποιονδήποτε, αν και είναι πιο συχνή σε γυναίκες και σε άτομα που έχουν βιώσει κακοποίηση, απώλειες ή έντονο στρες. Υπολογίζεται ότι επηρεάζει περίπου το 4% του πληθυσμού παγκοσμίως (περίπου 332 εκατομμύρια άτομα).

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί θεραπεία πρώτης γραμμής για την κατάθλιψη και έχει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση ως αποτελεσματική παρέμβαση (π.χ Munder et al.,2019). Προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει, να αμφισβητήσει και να τροποποιήσει αρνητικές σκέψεις και δυσλειτουργικές συμπεριφορές,  να κατανοήσει πώς οι εμπειρίες και οι σχέσεις επηρεάζουν τη διάθεσή του, να αναπτύξει νέους τρόπους αντιμετώπισης και αυτοφροντίδας και να ενισχύσει τα δίκτυα υποστήριξης και την ικανότητα διαχείρισης δύσκολων καταστάσεων.

Οι σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις συχνά ενσωματώνουν τεχνικές ενσυνειδητότητας και στρατηγικές που στοχεύουν σε συγκεκριμένα συμπτώματα, όπως η αϋπνία. Σταδιακά το άτομο εξασκείται στο να εστιάζει στις σχέσεις και στα γεγονότα της ζωής που επηρεάζουν τη διάθεσή του, ενισχύοντας την επικοινωνία, τα δίκτυα υποστήριξης και την ικανότητά να διαχειρίζεται δύσκολες καταστάσεις. Έτσι μαθαίνει να βλέπει τη ζωή με περισσότερη καθαρότητα, να ανακτά την ενέργεια και το ενδιαφέρον του και να χτίζει μια πιο σταθερή και υποστηρικτική καθημερινότητα.

Τι είναι

Οι αγχώδεις διαταραχές περιλαμβάνουν καταστάσεις με υπερβολικό φόβο και άγχος, που συνοδεύονται από αλλαγές στη συμπεριφορά και συχνά γίνονται υπερβολικά και επηρεάζουν την καθημερινή ζωή. Ο φόβος είναι αντίδραση σε άμεση απειλή, ενώ το άγχος αφορά την προσδοκία μελλοντικού κινδύνου. Ο φόβος συχνά συνδέεται με έντονη σωματική διέγερση και συμπεριφορές φυγής, ενώ το άγχος με μυϊκή ένταση, επαγρύπνηση και αποφυγή. Οι κρίσεις πανικού αποτελούν χαρακτηριστική μορφή αντίδρασης φόβου και μπορεί να εμφανιστούν τόσο στις αγχώδεις διαταραχές όσο και σε άλλες ψυχολογικές δυσκολίες.

Το γενικευμένο άγχος (ή γενικευμένη αγχώδης διαταραχή) είναι μια κατάσταση όπου το άγχος μπορεί να είναι συνεχές και έντονο για πολλούς μήνες, σχεδόν σε καθημερινή βάση. Το άτομο μπορεί να νιώθει μια συνεχή ανησυχία ή υπερβολικό προβληματισμό για πολλά καθημερινά θέματα, όπως για παράδειγμα, η οικογένεια, η υγεία, τα οικονομικά, το σχολείο ή η δουλειά. Συχνά μπορεί να συνοδεύεται από συμπτώματα, όπως ένταση στους μύες ή νευρικότητα, δυσκολία στη συγκέντρωση, ευερεθιστότητα ή/ και δυσκολίες στον ύπνο. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις, την εργασία ή τις σπουδές. Δεν οφείλονται σε κάποια άλλη ιατρική πάθηση ούτε σε χρήση ουσιών ή φαρμάκων που επηρεάζουν το νευρικό σύστημα.

Η κρίση πανικού είναι ένα ξαφνικό επεισόδιο έντονου φόβου ή ανησυχίας, που συνοδεύεται από γρήγορη εμφάνιση πολλών σωματικών και ψυχολογικών συμπτωμάτων. Μπορεί να περιλαμβάνει ταχυκαρδία, εφίδρωση, τρέμουλο, δυσκολία στην αναπνοή, αίσθημα πνιγμού, πόνο στο στήθος, ζάλη, ρίγη ή εξάψεις, μούδιασμα στα άκρα, καθώς και αίσθηση αποξένωσης από τον εαυτό ή το περιβάλλον. Συχνά συνοδεύεται από φόβο απώλειας ελέγχου, «τρέλας» ή ακόμη και επικείμενου θανάτου. Οι κρίσεις πανικού μπορεί να εμφανιστούν απροειδοποίητα ή να προκληθούν από συγκεκριμένες καταστάσεις.

Αντίστοιχα, σε περιπτώσεις με έντονο άγχος υγείας, το άτομο μπορεί να ασχολείται υπερβολικά με την υγεία του, είτε ελέγχοντας συνεχώς το σώμα του για σημάδια ασθένειας είτε αποφεύγοντας γιατρούς και νοσοκομεία. Η ανησυχία αυτή μπορεί να διαρκεί μήνες και να αλλάζει μορφή με τον χρόνο.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί αποτελεσματική πρώτη επιλογή για τις αγχώδεις διαταραχές και τις κρίσεις πανικού. Προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου το άτομο μπορεί να κατανοήσει τι ακριβώς βιώνει και να μάθει τρόπους διαχείρισης και αντιμετώπισης του άγχους, της ανησυχίας και των σωματικών συμπτωμάτων.

Μέσα στη θεραπευτική διαδικασία, το άτομο μπορεί να διαχειριστεί το γενικευμένο άγχος, τις κρίσεις πανικού, την υπερβολική ανησυχία και τα σωματικά συμπτώματα που συχνά τα συνοδεύουν. Μπορεί, επίσης, να πάρει την απαραίτητη υποστήριξη όταν η ανησυχία για την υγεία γίνεται έντονη και οδηγεί σε επαναλαμβανόμενους ελέγχους ή συχνές ιατρικές επισκέψεις.

Μέσα στη θεραπευτική διαδικασία μπορεί να αναγνωρίσει και να αλλάξει δυσλειτουργικά συναισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές. Αυτό μπορεί να συμβάλει στη μείωση του υπερβολικού άγχους, της έντονης ανησυχίας και των αρνητικών σκέψεων, αλλά και στην καλύτερη αντιμετώπιση σωματικών συμπτωμάτων όπως η ταχυκαρδία, η ένταση ή οι δυσκολίες στον ύπνο. Παράλληλα, ενισχύεται η αυτοπεποίθησή και η ικανότητά να ανταποκρίνεται σε δύσκολες καταστάσεις.

Σύμφωνα με μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση (Papola et al., 2024) η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), οι θεραπείες τρίτου κύματος CBT και οι τεχνικές χαλάρωσης είναι πιο αποτελεσματικές από την «συνήθη φροντίδα» (treatment as usual) στη θεραπεία της οξείας φάσης της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής (Generalised Anxiety Disorder). Ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου, η θεραπευτική προσέγγιση μπορεί να περιλαμβάνει αναδόμηση σκέψεων (cognitive restructuring), χαλάρωση, εκπαίδευση γύρω από τη φύση του άγχους, παρακολούθηση των (σωματικών, γνωστικών και συμπεριφορικών) συμπτωμάτων και σταδιακή έκθεση σε αγχώδη ερεθίσματα με εξάσκηση δεξιοτήτων αντιμετώπισης. Με σταθερή υποστήριξη, το άτομο μπορεί να ανακτήσει τον έλεγχο, να μειώσει το άγχος και να χτίσει μια πιο ήρεμη, λειτουργική και ισορροπημένη καθημερινότητα.

Τι είναι

Οι ιδεοληπτικές σκέψεις είναι επαναλαμβανόμενες, επίμονες, ενοχλητικές σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που «εισβάλλουν» στο μυαλό χωρίς να το θέλουμε. Συχνά αφορούν φόβους (π.χ. μήπως μολυνθώ ή μήπως κάνω κακό σε κάποιον), δυσάρεστες εικόνες ή σκέψεις που δεν ταιριάζουν με τις αξίες του ατόμου. Συνήθως συνδέονται με άγχος και δυσφορία.

Αντίστοιχα, η Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (Obsessive-compulsive disorder; OCD) εμφανίζεται όταν αυτές οι ενοχλητικές, επαναλαμβανόμενες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που προκαλούν άγχος συνοδεύονται από καταναγκασμούς , όπως για παράδειγμα επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικές «τελετουργίες» που το άτομο νιώθει ότι πρέπει να κάνει για να μειώσει το άγχος ή να νιώσει προσωρινή ανακούφιση. Παραδείγματα είναι το συνεχές πλύσιμο χεριών, ο επαναλαμβανόμενος έλεγχος ή η ανάγκη για συμμετρία και τάξη.

Οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί μπορεί να καταναλώνουν πολύ χρόνο μέσα στην ημέρα, να προκαλούν σημαντική δυσφορία και δυσκολίες και να επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, τις σχέσεις, τη δουλειά ή τις σπουδές. Σε αντίθεση με τις συνηθισμένες «εμμονές» της καθημερινότητας που μπορεί κατά καιρούς να έχουμε όλοι (π.χ. να ελέγχει κανείς ξανά την πόρτα ή το μάτι της κουζίνας), στην OCD οι ιδεοληψίες είναι ανεπιθύμητες και οι καταναγκασμοί δεν προσφέρουν ευχαρίστηση, αλλά γίνονται για να μειωθεί το άγχος. Τα συμπτώματα συχνά εμφανίζονται σε περιόδους στρες και μπορεί να υποχωρούν ή να εντείνονται με τον χρόνο.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει και να κατανοήσει καλύτερα τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις συμπεριφορές του, και να αρχίσει σταδιακά να τα αλλάζει. Στη θεραπευτική διαδικασία το άτομο μαθαίνει να εξετάζει, να αναγνωρίζει και να τροποποιεί αρνητικές ή δυσλειτουργικές σκέψεις και συνήθειες αλλά και να εξασκείται να αποδέχεται τις ιδεοληψίες ως απλές σκέψεις. Ταυτόχρονα, μειώνει σταδιακά την ανάγκη για καταναγκασμούς και μαθαίνει να ζει ουσιαστικά παρά τα συμπτώματα, αφαιρώντας με τον τρόπο αυτό τη «δυναμή» που έχουν να καθορίζουν τη συμπεριφορά.

Ένα σημαντικό βήμα είναι η αποδοχή των ιδεοληψιών ως σκέψεων και όχι ως απειλών. Όταν το άτομο σταματά να τους δίνει δύναμη, οι καταναγκασμοί αρχίζουν να χάνουν τον έλεγχο που ασκούσαν στην καθημερινότητά του. Για παράδειγμα, έρευνες δείχνουν ότι  η γνωστικό-συμπεριφορική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία μειώνει σημαντικά τα συμπτώματα OCD και αποτελεί θεραπεία με ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση (π.χ Storch et al., 2009 ). Όταν συνδυάζεται με τεχνικές ενσυνειδητότητας, όπως ο διαλογισμός και η χαλάρωση, μπορεί να βοηθήσει το άτομο να διαχειριστεί το άγχος και να ανακτήσει τον έλεγχο στη ζωή του και με αυτό τον τρόπο να ενισχύσει την ικανότητα του να ζει ουσιαστικά παρά την παρουσία των συμπτωμάτων. Με σταθερή υποστήριξη και καθοδήγηση, η αλλαγή είναι εφικτή. Το άτομο μπορεί να μάθει να ζει με περισσότερη ελευθερία, παρουσία και ουσία, χωρίς οι ιδεοληψίες να καθορίζουν τη ζωή του.

Τι είναι

Ως φοβίες χαρακτηρίζονται οι έντονοι και «υπερβολικοί» φόβοι που συνδέονται με συγκεκριμένα αντικείμενα, καταστάσεις ή δραστηριότητες.  Το άτομο μπορεί να νιώθει άγχος ακόμη και μόνο στη σκέψη ότι θα έρθει σε επαφή με αυτό που φοβάται, για παράδειγμα με συγκεκριμένα πράγματα ή καταστάσεις. Ο φόβος μπορεί να είναι τόσο δυνατός ώστε να οδηγεί το άτομο να κάνει τα πάντα για να αποφύγει αυτό που τον τρομάζει ή σε περίπτωση που δε μπορεί να τα αποφύγει, να τα υπομένει με πολύ έντονο άγχος.

Αυτό το άγχος ωστόσο μπορεί να προκαλεί αδυναμία στο άτομο να είναι ο εαυτός του/ να φερθεί φυσιολογικά. Μερικές φορές μπορεί να συνοδεύεται από έντονες σωματικές αντιδράσεις όπως εφίδρωση, ταχυκαρδία και δυσκολίες στην αναπνοή και σε ορισμένες περιπτώσεις να εξελίσσονται σε κρίσεις πανικού.

Έρευνες δείχνουν ότι οι φοβίες αναπτύσσονται συνήθως μέσα από συνδυασμό κληρονομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Μερικές φορές συνδέονται με μια πολύ άσχημη πρώτη εμπειρία με το αντικείμενο ή την κατάσταση που προκαλεί φόβο (π.χ. επίθεση από ζώο). Ωστόσο, αυτή η «πρώτη εμπειρία» δεν είναι απαραίτητη προϋπόθεση. Μπορεί να υπάρχει ιστορικό άγχους ή άλλων ψυχικών δυσκολιών σε μέλη της οικογένειας ή το άτομο να έχει νιώσει έντονη ανησυχία ή δυσφορία σε νέες καταστάσεις κατά την παιδική του ηλικία. Τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν αρκετούς μήνες και να είναι τόσο σοβαρά που να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Ως ειδική φοβία χαρακτηρίζεται ένας πολύ έντονος φόβος για κάτι (πράγμα ή κατάσταση) που συνήθως δεν είναι πραγματικά επικίνδυνο. Για παράδειγμα το άτομο μπορεί να έχει φόβο για να πετάξει με αεροπλάνο (να φοβάται ότι θα συγκρουστεί ή θα πέσει), για ζώα (μήπως το δαγκώσουν ή του επιτεθούν), για κλειστούς χώρους (μήπως παγιδευτεί), για ύψη (μήπως πέσει) ή για τούνελ (μήπως καταρρεύσουν) καθώς και στη θέα του αίματος ή τραυματισμού.

Τα άτομα με ειδική φοβία μπορούν να αναγνωρίσουν ότι ο φόβος τους μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερος από τον πραγματικό κίνδυνο, αλλά δυσκολεύονται να τον ελέγξουν και να τον ξεπεράσουν. Ο συγκεκριμένος φόβος μπορεί να επηρεάζει την καθημερινή ζωή, στο σχολείο, στη δουλειά ή στο σπίτι. Αν το αντικείμενο του φόβου είναι εύκολο να αποφευχθεί, οι άνθρωποι μπορεί να μην ζητήσουν βοήθεια. Όμως μερικές φορές παίρνουν σημαντικές αποφάσεις για την καριέρα ή την προσωπική τους ζωή, μόνο και μόνο για να αποφύγουν μια κατάσταση που περιλαμβάνει αυτό που φοβούνται.

Η κοινωνική φοβία (ή κοινωνική αγχώδης διαταραχή) είναι ένας πολύ έντονος φόβος ή άγχος που εμφανίζεται σε κοινωνικές καταστάσεις, όπως μια συζήτηση με άλλους, το να κάνεις κάτι ενώ σε παρακολουθούν (π.χ. να τρως ή να πίνεις μπροστά σε κόσμο), ή να μιλάς μπροστά σε κοινό. Συχνά υπάρχει φόβος αρνητικής αξιολόγησης, όπου το άτομο ανησυχεί μήπως φανεί αδέξιο ή δείξει συμπτώματα άγχους και κριθεί αρνητικά. Έτσι, αποφεύγει αυτές τις καταστάσεις ή τις υπομένει με πολύ μεγάλο άγχος και δυσφορία. Τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν αρκετούς μήνες και μπορεί να είναι τόσο σοβαρά που να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Η αγοραφοβία είναι ένας πολύ έντονος φόβος ή άγχος που εμφανίζεται σε καταστάσεις όπου η διαφυγή μπορεί να είναι ή να φαίνεται δύσκολη ή όπου δεν υπάρχει άμεση βοήθεια αν χρειαστεί.

Τέτοιες καταστάσεις μπορεί να είναι η χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς, η παρουσία σε πλήθη, ή το να βγει κάποιος μόνος από το σπίτι (π.χ. σε καταστήματα, θέατρα, ουρές). Το άτομο ανησυχεί συνεχώς μήπως πάθει κάτι αρνητικό, όπως μια κρίση πανικού ή άλλα έντονα και ντροπιαστικά συμπτώματα. Γι’ αυτό αποφεύγει αυτές τις καταστάσεις, τις αντιμετωπίζει μόνο με συγκεκριμένες προϋποθέσεις (π.χ. μαζί με κάποιο άτομο εμπιστοσύνης) ή τις υπομένει με πολύ έντονο άγχος. Τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν αρκετούς μήνες και μπορεί να είναι τόσο σοβαρά που να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένα ασφαλές σημείο εκκίνησης για όσους παλεύουν με φοβίες ή κοινωνικό άγχος. Ένας χώρος όπου το άτομο δεν χρειάζεται να «κρύβει» τον φόβο του, αλλά μπορεί να τον εξερευνήσει με κατανόηση και χωρίς κριτική.

Πολλοί άνθρωποι με φοβίες τείνουν να παρουσιάζουν δύο χαρακτηριστικά μοτίβα συμπεριφοράς, είτε να εξαρτώνται υπερβολικά από τους άλλους για να νιώσουν ασφάλεια, είτε να αποφεύγουν συστηματικά ό,τι τους τρομάζει. Παρότι αυτά τα μοτίβα συχνά έχουν τις ρίζες τους σε υπερπροστατευτικά οικογενειακά περιβάλλοντα, δεν χρειάζεται να καθορίζουν για πάντα τη ζωή.

Στην ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να βιώσει μια διαφορετική μορφή σχέσης: υποστηρικτική αλλά όχι υπερπροστατευτική, ενθαρρυντική αλλά όχι πιεστική. Μια σχέση που το βοηθά να αναγνωρίσει τα μοτίβα που το δυσκολεύουν και να κάνει μικρά, σταθερά βήματα προς μεγαλύτερη αυτονομία, αυτοπεποίθηση και ελευθερία. Ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες του κάθε θεραπεύομενου, το άτομο μπορεί να αναγνωρίζει όσα το κρατούν πίσω, να αναπτύξει νέους τρόπους σκέψης και αντίδρασης, να μειώνει σταδιακά το άγχος και τον φόβο και να αντιμετωπίζει με ασφάλεια αυτά που φοβάται, αντί να τα αποφεύγει και έτσι να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αυτονομία (π.χ Andrews, 1966)

Η αλλαγή δεν χρειάζεται να είναι απότομη. Συχνά ξεκινά από νέους τρόπους σκέψης και αντίδρασης που, με τον χρόνο, ανοίγουν τον δρόμο για μια ζωή με περισσότερη ελευθερία και λιγότερο άγχος και περιορισμούς, αφού το άτομο σταδιακά μαθαίνει να αντιμετωπίζει αυτό που φοβάται, αντί να το αποφεύγει.

Τι είναι

Οι διπολικές διαταραχές είναι διαταραχές της διάθεσης που χαρακτηρίζονται από μανιακά, μεικτά ή υπομανιακά επεισόδια, τα οποία εναλλάσσονται με καταθλιπτικά επεισόδια ή περιόδους καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Πρόκειται για ψυχικές διαταραχές που προκαλούν έντονες εναλλαγές στη διάθεση, την ενέργεια και τη λειτουργικότητα. Το άτομο μπορεί να περνά περιόδους με πολύ ανεβασμένη διάθεση, αυξημένη ενέργεια, έντονη ευφορία ή ευερεθιστότητα και αυξημένη δραστηριότητα (μανία ή υπομανία) και άλλες περιόδους με έντονη θλίψη, χαμηλή ενέργεια και απώλεια ενδιαφέροντος (κατάθλιψη). Κάποιες φορές, τα συμπτώματα μπορεί να εμφανίζονται ταυτόχρονα, σε συνδυασμό, δημιουργώντας «μικτά» επεισόδια.

Μεταξύ των επεισοδίων, πολλοί άνθρωποι έχουν περιόδους σταθερής, ουδέτερης διάθεσης, κάτι που δείχνει ότι η ζωή με διπολική διαταραχή είναι μεν απαιτητική αλλά μπορεί να σταθεροποιηθεί με τη σωστή φροντίδα. Τέτοιες δυσκολίες συχνά εμφανίζονται σε οικογένειες (80–90% έχουν συγγενή με διπολική διαταραχή ή κατάθλιψη) και μπορεί να πυροδοτηθούν από έντονο στρες, διαταραχές ύπνου ή χρήση ουσιών. Συνήθως ξεκινούν στην εφηβεία ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή και  χρειάζονται μακροχρόνια, σταθερή θεραπευτική υποστήριξη. Χωρίς αντιμετώπιση, τα επεισόδια μπορεί να γίνονται πιο συχνά και να επηρεάζουν σοβαρά την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις και την εργασία. Με σωστή θεραπεία, ωστόσο, τα άτομα μπορούν να έχουν καλύτερη λειτουργικότητα, σταθερότητα και ποιότητα ζωής.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένα σταθερό σημείο στήριξης για το άτομο και να το να αναγνωρίσει και να τροποποιήσει δυσλειτουργικά συναισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές που δυσκολεύουν την καθημερινότητα. Παράλληλα, μπορεί να προσφέρει στήριξη και πρακτικές στρατηγικές τόσο στο ίδιο το άτομο όσο και και στην οικογένειά του, ώστε να διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά  τις εναλλαγές της διάθεσης, των επιπέδων ενέργειας και της συναισθηματικής ρύθμισης.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι «απλώς κουβέντα». Είναι μια στοχευμένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη διαδικασία που βοηθά στην κατανόηση των αλλαγών στη διάθεση, στη βελτίωση της ενέργειας και του ύπνου, στην ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων και στη μείωση όσων επιβαρύνουν τα επεισόδια. Παράλληλα, μπορεί να υποστηρίξει ουσιαστικά και το οικογενειακό περιβάλλον, ενισχύοντας την κατανόηση και τη συνεργασία.

Αν και δεν είναι «μαγική λύση» για όλα, η ψυχοθεραπεία προσφέρει κάτι σημαντικότερο και ουσιαστικότερο: έναν ασφαλή χώρο για επεξεργασία, θεραπεία και σταδιακή ανάρρωση (π.χ Chiang & Miklowitz, 2023). Το άτομο μπορεί να επεξεργαστεί και να κατανοήσει  όσα βιώνει, να αναπτύξει νέες δεξιότητες και να χτίσει σταδιακά μια πιο σταθερή και πιο ισορροπημένη καθημερινότητα.

Με την ψυχοθεραπεία, η διπολική διαταραχή μπορεί να γίνει διαχειρίσιμη και το άτομο μπορεί να ανακτήσει τον έλεγχο, τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του.

Τι είναι

Πολλοί άνθρωποι διανύουν περιόδους όπου νιώθουν έντονη λύπη ή θλίψη ή νιώθουν διαφορετικοί από τον συνηθισμένο εαυτό τους. Σε πολλές περιπτώσεις αυτές οι αλλαγές στη διάθεση σχετίζονται με την εναλλαγή των εποχών, ειδικά όταν μειώνεται η ηλιοφάνεια. Οι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται «πεσμένοι» ή να έχουν τη λεγόμενη «χειμερινή μελαγχολία». Κάποιες φορές, όμως, αυτές οι αλλαγές είναι πιο σοβαρές και επηρεάζουν τον τρόπο που κάποιος νιώθει, σκέφτεται και συμπεριφέρεται.

Η Εποχική Συναισθηματική Διαταραχή (SAD), επίσης γνωστή και ως «κατάθλιψη του χειμώνα», είναι μια μορφή κατάθλιψης που εμφανίζεται με την αλλαγή των εποχών. Συνήθως ξεκινά το φθινόπωρο ή το χειμώνα και βελτιώνεται την άνοιξη (χειμερινό μοτίβο) αλλά υπάρχουν και αρκετές περιπτώσεις που εμφανίζεται την άνοιξη ή το καλοκαίρι (θερινό μοτίβο). Δεν πρέπει να συγχέεται με την «εορταστική μελαγχολία», αλλά με την αλλαγή στο φως και στον κιρκαδικό ρυθμό..

Μπορεί να διαρκέσει 4–5 μήνες τον χρόνο και να επηρεάσει τη διάθεση, την ενέργεια και τις συνήθειες. Το άτομο μπορεί να βιώνει θλίψη ή άγχος που διαρκεί για εβδομάδες, απώλεια ενδιαφέροντος, χαμηλή ενέργεια, δυσκολία συγκέντρωσης, αλλαγές στον ύπνο, την όρεξη ή το βάρος, αίσθημα απελπισίας, ενοχές, ευερεθιστότητα ή ακόμη και σωματικές ενοχλήσεις όπως π.χ  πονοκέφαλοι και πόνοι στο σώμα.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένα σταθερό, υποστηρικτικό σημείο για όσους νιώθουν ότι οι εποχές «επιβαρύνουν» τη διάθεσή τους.  Άτομα με εποχική συναισθηματική διαταραχή (SAD) να αναγνωρίσουν και να αλλάξoυν αρνητικά μοτίβα σκέψης, να τα αντικαταστήσουν με πιο ρεαλιστικές και πιο ενδυναμωτικές σκέψεις και να διαχειριστούν προβλήματα που μπορεί να φαίνονται «ανυπέρβλητα». Ο στόχος δεν είναι απλώς να μειωθούν τα συμπτώματα, αλλά να χτιστεί ένας νέος τρόπος ζωής με νέους τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς που στηρίζουν τη διάθεση, την ευζωία και την ενέργεια.

Ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου, η ψυχοθεραπεία μπορεί να επικεντρώνεται στην κατανόηση, αναδιαμόρφωση και αντικατάσταση αρνητικών σκέψεων που σχετίζονται με την εποχή (π.χ για τον χειμώνα ή το καλοκαίρι) με πιο θετικές. Μέσα από στοχευμένες παρεμβάσεις, το άτομο μαθαίνει να αντικαθιστά δυσλειτουργικές ή αρνητικές σκέψεις με πιο ρεαλιστικές και υποστηρικτικές.

Ένα ακόμη θεραπευτικό εργαλείο που χρησιμοποιούμε συχνά είναι η ενεργοποίηση συμπεριφοράς, δηλαδή ο σταδιακός προγραμματισμός ευχάριστων και ουσιαστικών δραστηριοτήτων μέσα ή έξω από το σπίτι. Η διαδικασία αυτή βοηθά στη μείωση της απώλειας ενδιαφέροντος και μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των συμπτωμάτων σε πιο σύντομο χρονικό διάστημα.

Για ακόμη καλύτερα αποτελέσματα και πιο ολοκληρωμένη υποστήριξη, η ψυχοθεραπεία μπορεί να συνδυαστεί με εξατομικευμένες αλλαγές και παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής, όπως για παράδειγμα, περισσότερη σωματική δραστηριότητα, πιο ισορροπημένη διατροφή, καλύτερη διαχείριση άγχους, αποφυγή κοινωνικής απομόνωσης, ενίσχυση της κοινωνικής επαφής και περισσότερος χρόνος σε εξωτερικούς χώρους (π.χ. Melrose, 2015). Αυτές οι παρεμβάσεις λειτουργούν συμπληρωματικά, ενισχύοντας τη συνολική ευεξία.

Η θεραπευτική διαδικασία προσφέρει ένα ασφαλές και υποστηρικτικό πλαίσιο, όπου το άτομο μπορεί να προχωρήσει προς την επιθυμητή αλλαγή με ρυθμό που του ταιριάζει,  με κατανόηση, ενσυναίσθηση, κατανόηση και ελπίδα.

Τι είναι

Στη σύγχρονη καθημερινότητα, όπου οι απαιτήσεις πολλαπλασιάζονται και ο χρόνος συρρικνώνεται, το στρες αποτελεί μια πραγματικότητα για πολλούς ανθρώπους. Ενώ το οξύ στρες μπορεί να λειτουργήσει θετικά, ως φυσιολογική αντίδραση και να μας κινητοποιήσει, απελευθερώνοντας αδρεναλίνη, που μας βοηθά να ολοκληρώνουμε εργασίες και να αποδίδουμε καλύτερα, το χρόνιο στρες είναι μια διαφορετική εμπειρία. Πρόκειται για ένα συνεχές αίσθημα πίεσης και υπερφόρτωσης που σταδιακά εξαντλεί το σώμα και την ψυχική αντοχή, επηρεάζοντας βαθιά την υγεία, τη διάθεση και την ποιότητα ζωής.

Σταδιακά,  το χρόνιο στρες μπορεί να γίνει εξουθενωτικό και το άτομο να νιώθει ότι του «ρουφάει» την ενέργεια, εξαντλεί την ψυχική του δύναμη και τους ψυχικούς του πόρους και το καταβάλλει πλήρως ενώ παράλληλα βλάπτει τον εγκέφαλο και το σώμα του. Οι έρευνες δείχνουν ότι το στρες μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση σοβαρών ασθενειών, όπως καρδιοπάθειες, κατάθλιψη και παχυσαρκία. Συχνά συνδέεται με σωματικά συμπτώματα (κόπωση, αϋπνία, πόνοι, μεταβολές στην όρεξη), γνωστικές δυσκολίες (θολή σκέψη, μειωμένη συγκέντρωση), συναισθηματικές μεταπτώσεις και αλλαγές στη συμπεριφορά, όπως κοινωνική απόσυρση ή αυξημένη χρήση ουσιών. Παράλληλα, μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση σοβαρών προβλημάτων υγείας και ψυχολογικών δυσκολιών, όπως υπέρταση, κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και εξαρτήσεις. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί άνθρωποι που ζουν με παρατεταμένο στρες δεν κάνουν τις απαραίτητες αλλαγές στον τρόπο ζωής τους για να το μειώσουν και να προλάβουν προβλήματα υγείας

Πλέον γνωρίζουμε με βεβαιότητα πως το χρόνιο στρες μπορεί να συνδέεται με πολλές σωματικές ασθένειες όπως υπέρταση (πίεση), καρδιοπάθειες, παχυσαρκία και μεταβολικό σύνδρομο, σακχαρώδης διαβήτης τύπου II και αρθρίτιδα καθώς επίσης και με εξαρτήσεις από αλκοόλ, νικοτίνη, φάρμακα (π.χ. αγχολυτικά ή παυσίπονα) και συμπεριφορικές εξαρτήσεις όπως φαγητό, τζόγος και εθισμός στο διαδίκτυο. Σε ψυχολογικό επίπεδο μπορεί να συνδέεται και με πλήθος ψυχολογικών δυσκολιών όπως για παράδειγμα οι διαταραχές άγχους και διάθεσης. Οι πιο συχνές καταστάσεις που σχετίζονται άμεσα με το χρόνιο στρες είναι η υπέρταση, η κατάθλιψη, οι εξαρτήσεις και οι αγχώδεις διαταραχές.

Ιδιαίτερα στο εργασιακό περιβάλλον, το εργασιακό στρες και η παρατεταμένη πίεση μπορεί να οδηγήσουν σε burnout, μια κατάσταση σωματικής και ψυχικής εξάντλησης που επηρεάζει την απόδοση, τη διάθεση, την απόδοση και τη σχέση με τη δουλειά και συνδέεται με μειωμένη παραγωγικότητα και αυξημένες απουσίες. Επαγγελματίες υγείας και άλλοι εργαζόμενοι σε απαιτητικούς ρόλους συχνά βιώνουν έντονα αυτή την επιβάρυνση.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ορίζει το burnout  ως σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Παρότι δεν αποτελεί μια ιατρική πάθηση, μπορεί να συνοδεύεται από πλήθος συμπτωμάτων όπως σωματική κόπωση, προβλήματα ύπνου, συναισθηματική εξάντληση, απώλεια κινήτρου, μειωμένη απόδοση και παραγωγικότητα, άγχος, κατάθλιψη και ψυχική επιβάρυνση. Χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις (1) αίσθημα εξάντλησης ή έλλειψης ενέργειας, (2) αυξημένη ψυχική απόσταση από τη δουλειά ή συναισθήματα αρνητισμού/κυνισμού απέναντι σε αυτή και (3) μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα.

Για παράδειγμα οι επαγγελματίες υγείας είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην επαγγελματική εξουθένωση λόγω των μοναδικών στρεσογόνων παραγόντων που αντιμετωπίζουν, όπως οι πολλές ώρες εργασίας, η έλλειψη ισορροπίας ανάμεσα σε προσωπική ζωή και εργασία και η έλλειψη υποστήριξης ή ανταμοιβής σε συνδυασμό με συστημικές δυσλειτουργίες όπως οι ελλείψεις προσωπικού, ο μεγάλος φόρτος ασθενών και τα διοικητικά βάρη. Σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα ενδέχεται να αναγκάζονται να ενεργούν αντίθετα με τις προσωπικές και επαγγελματικές τους αξίες π.χ. να περιορίζουν τη φροντίδα λόγω έλλειψης πόρων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση (απόσταση από τους ασθενείς και τη δουλειά) και αυξημένη πρόθεση αποχώρησης από το επάγγελμα.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία:

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους που ζουν με χρόνιο ή εργασιακό στρες να κατανοήσουν σε βάθος την εμπειρία τους και να αναπτύξουν τρόπους διαχείρισης που ενισχύουν την ψυχική και σωματική τους ευεξία. Ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ατόμου στη θεραπευτική διαδικασία συχνά διερευνούμε μαζί τα μοτίβα που συντηρούν την υπερφόρτωση, αναγνωρίζουμε τις ανάγκες που έχουν παραμεριστεί, καλλιεργούμε δεξιότητες ρύθμισης του στρες και της συναισθηματικής εξάντλησης, ενισχύουμε την ανθεκτικότητα, την αυτοφροντίδα και την αίσθηση ελέγχου και δημιουργούμε χώρο για επανασύνδεση με τις προσωπικές αξίες και τις πραγματικές προτεραιότητες. Μέσα σε ένα ασφαλές, υποστηρικτικό πλαίσιο το άτομο μπορεί να ανακτήσει την ενέργεια, τη διαύγεια και την εσωτερική του ισορροπία, χτίζοντας σταδιακά μια πιο βιώσιμη και υγιή καθημερινότητα που να αντανακλά ότι είναι πραγματικά σημαντικό για το ίδιο.